toespraken

Weet iemand welke redactionele vorm gebruikt (kan) word(t)(en) bij een neergeschreven of uitgeschreven en gedrukte toespraak? Ik heb de archiefterminologie nu al een paar keer van voor naar achter doorgenomen maar kan geen bevredigende oplossing vinden. Sommige collegae beschrijven een dergelijk document gewoon als "toespraak van X", anderen als "tekst van een toespraak van X", maar "toespraak" behoort bij de inhoudelijke beschrijving, en "tekst" is niet enkel vaag, maar ook geen "erkende" redactionele vorm. Voorlopig denk ikzelf aan "verslag van een toespraak", al is dit ook geen correct gebruik. Weet iemand een andere oplossing?

Ik schrijf gewoon "toespraak" of "tekst van een toespraak" ... Als je alleen gebruikt wat er in de archiefterminologie staat, lukt het niet om modern archief te inventariseren ...

Een moeilijke kwestie inderdaad...

Zelf gebruikte ik totnogtoe "Toespraak van/over" (in het geval van een gelegenheidsgebonden, belijdende rede), "Voordracht van/over" (in het geval van een belerende rede) en "Lezing van/over" (in het geval van een wetenschappelijke rede). In het prille begin zelfs nog even redevoering in plaats van toespraak. Maar het feit dat we tot op heden "toespraak" gebruiken als redactionele vorm (tekst van toespraak gebruik ik sowieso al niet omdat ik mij in een archief moeilijk iets anders kan voorstellen dan dat de toespraak een tekst zou zijn, audiovisuele stukken zijn daarbij echter hors-categorie) wil niet zeggen dat we niet kunnen nadenken over eventuele oplossingen voor het door Martijn terecht aangehaalde probleem. Ik kan hem dus volledig volgen in zijn redenering dat toespraak een inhoudelijke omschrijving is en geen redactionele vorm. Zijn voorgestelde oplossing "verslag van een toespraak" zou kloppen indien deze genoteerd zou worden door één van de toehoorders, dat is echter zelden het geval. Al valt het soms wel eens voor natuurlijk (zelf mocht ik al eens in die situatie verkeren). Goed tijd dus om eens het creatieve brein te laten werken (want is dat niet één van de eerste vereisten van een archivaris, creativiteit ...).
 
Mag ik daarbij nog een tweede probleem plaatsen. Laat ons even het stuk in kwestie en zijn herkomst bekijken. Er zijn twee mogelijkheden: ofwel is het zoals Martijn aanhaalt een verslag van een toespraak, genoteerd door een toehoorder; ofwel is het, more likely, de tekst van de toespraak die de redenaar voor zichzelf heeft uitgeschreven/uitgetikt/uitgeprint ter voorbereiding of zelfs bij zich had toen hij zijn woorden de wereld instuurde. In dat geval moet je volgens mij al in ontwikkelingsstadia beginnen denken. Een minuut kan al niet voorkomen aangezien deze toespraakteksten vaak een richttekst is waarlangs de redenaar zich begeeft en vaak uitweidt. Dan komen nog de ontwerpstadia, klad en concept. In sommige gevallen zou klad kunnen gebruikt worden als de toespraak niet echt uitgewerkt is, een concept zou dus de meest gebruikelijke term zijn ... "Concept van toespraak van Frans Van der Elst over het Egmontpact" zou dan een mogelijke beschrijving zijn (gebruik van ontwikkelingsstadium in redactionele vorm, cfr. Coppens p. 354-355). Ik weet het, dat is het complexer maken, maar tijdens het denken aan een oplossing stootte ik op deze problematiek. Een "toespraak" is archiefwetenschappelijk dus sowieso een moeilijke term. Het is geen correcte redactionele vorm, daarenboven uit een toespraak zich in een archief ook enkel als een geluidsopname, een verslag of een ontwerptekst en bestaat dus niet als een archiefstuk an sich.

Of denk ik gewoon iets te complex hier ?

Ik zou waarschijnlijk opteren voor de niet-correcte omschrijving 'toespraak'. Naar gebruiksvriendelijkheid lijkt me dat de meest aangewezen term.

Ik denk ook dat concept de meest toepasselijke term is, maar volgens mij is de vraag veeleer: heeft de gebruiker iets aan dit achivarissenfetisjisme?

Goed, nu zit die toesprakenkwestie in mijn hoofd en moet ik dat verder uitwerken. Zo vroeg ik mij af waarom ik indertijd de term redevoering gehanteerd heb. In mijn thesisnotities vond ik daar niets van terug, maar een beetje research versterkt mij terug in mijn positie om de term "redevoering" te hanteren als redactionele vorm. Zoals hierboven aangehaald is een toespraak een handeling en dus geen archiefstuk en over die situatie zegt de "Coppens" iets (p. 306-307). Ik citeer even een belangwekkend stukje:

Hoe komt men te weten of een term als redactionele vorm kan fungeren? Hier kan enkel het woordenboek uitsluitsel geven. Als dit na de verklaring van de handeling ook een betekenis met vermelding van akte of geschrift opgeeft, is een expliciete toevoeging van "akte" overbodig. "Benoeming" volstaat omdat uit Van Dale's Woordenboek blijkt dat benoeming ook "geschrift waarin een benoeming wordt gedaan" betekent.
[uit: COPPENS, H. De ontsluiting van archieven. Richtlijnen en aanbevelingenvoor de ordening en de beschrijving van archieven in het Rijksarchief. Brussel, 1997, p. 307]

Met die lezing trok ik dus mijn Van Dale uit de kast en begon wat te bladeren tot ik (hoe toevallig) bij "redevoering" terechtkwam.

redevoering (v.), uitgewerkte toespraak over een bep. onderwerp, syn. vertoog, rede, verhandeling, betoog: hij heeft bij de opening van de tentoonstelling een redevoering gehouden; - (meton.) de geschreven tekst van zo'n vertoog.
[uit: Van Dale, Groot Woordenboek der Nederlandse Taal (3 dln). 1993, p. 2487]

Kijk eens aan mensen, de Van Dale zelf rijkt ons de oplossing aan. Nu is een toespraak geen redevoering, maar de teksten die ik vaak onder ogen krijg zijn toch eerder redevoeringen dan toespraken. Een toespraak zie ik iets als een speech (is er ook een synoniem van), terwijl een redevoering meer uitgewerkt/uitgediept is (bv. Redevoering van Frans Van der Elst over het Egmontpact). Ziezo, dit is een voorstel tot oplossing, nu jullie commentaar graag. Het is alvast een oplossing die tegemoet komt aan de archiefwetenschap en ook gebruiksvriendelijk is. Ha!

Dit lijkt mij een aanvaardbare oplossing voor het door mij gestelde probleem; ik heb mijn archiefterminologie alvast vertikaal geklasseerd en mijn van Dale op de vrijgekomen plaats op mijn bureau gelegd...

Jan heeft inderdaad gelijk ivm het archivarissenfetisjisme. We moeten er inslagen om in een inventaris gebruiksvriendelijk te werk te gaan, m.a.w. waardevolle en nuttige beschrijvingen te bezigen.
In dat opzicht lijkt mij het voorstel van Tom ideaal.

We houden misschien best een lijst bij van dergelijke problemen en hun oplossingen.

Lijkt me een goed idee.  Misschien is een modernisering van de bestaande archiefterminologie toch wel eens nodig.

Ik dacht dat mijn probleem afgehandeld was, maar wil hierbij toch nog het volgende weer over "archievenfetisjisme". Verschillende collegae hebben het moeilijk bij het strict gebruiken van de terminologie. Mag ik erop wijzen dat het gebruiken van standaarden/standaardbeschrijvingen voor de gebruiker erg nuttig kan zijn. Het is dus belangrijk dat beschrijvingen op een geüniformiseerde wijze worden gemaakt. Wanneer dit "archiveringsfetisjisme" zou zijn, dat ben ik er alvast wél voor gewoon, indien er het gebruik van complexe beschrijvingen met zoveel mogelijk "eigen" vakjargon in de terminologie mee wordt bedoeld, dan verzet ook ik mij tegen "archiveringsfetisjisme".

Wat ik onder archiveringsfetisjisme versta, is een te wereldvreemde beschrijving hanteren die louter door "kenners" begrepen wordt. Hiermee wil ik niet zeggen dat we een term als "manuaal" moeten schrappen.  Je kunt makkelijk genoeg opzoeken wat dat was.
Een modernisering van de archiefterminologie is volgens mij -  om verwarring te vermijden - vooral de uitbreiding ervan. De hedendaagse archiefvorming biedt een veelheid aan nieuwe documenten die we zo snel mogelijk adequaat moeten kunnen beschrijven. Uitbreidingen adhv de leidraad van Coppens zijn, volgens mij, prima. We zijn er allen bij gebaat om er een lijst van op te stellen.

Mijn eigen leidraad is het volgen van het vakjargon, want zonder vakjargon kan er geen wetenschap worden bedreven. De taak van de archivaris is ontsluiten voor een breder publiek. In dit opzicht is het van belang dat ons vakjargon verstaanbaar is voor het groot publiek. Daarop zou de voormelde modernisering moeten inspelen. M.i. is de beschrijving op geüniformiseerde wijze is - naast verstaanbaar vakjargon - één van de pijlers voor verstandige en begrijpbare inventarissen. We moeten dus niets overboord gooien.

Een lijst over probleemgevallen en hun oplossingen, speelt in op de wens om uniform én verstaanbaar te werk te gaan.